Temat: Znaczenie praw natury w gospodarce średniowiecznej.


Znaczenie praw natury w gospodarce średniowiecznej

 

Cele lekcji

Przekonasz się, że zasoby przyrody są ważnym skarbem, który musi być przekazywany kolejnym pokoleniom. Zrozumiesz jakie znaczenie dla naszych przodków miały lasy i energia jaka drzemie w przyrodzie.

 

Kryteria sukcesu

Po zajęciach uczeń powinien wiedzieć:

-    co oznacza pojęcie „trójpolówka”?,

-    jaki wpływ miała działalność człowieka na stan środowiska przyrodniczego w dawnych wiekach?

Po zajęciach uczeń powinien umieć:

-   wymienić co najmniej po 2 korzyści jakie czerpali ludzie w średniowieczu z lasów, siły wody i wiatru,

-   poprzeć co najmniej 3 przykładami jak zachowywano higienę w miastach w wiekach średnich,

-   wskazać na co najmniej 3 przykładach jak codzienne czynności były powiązane z porą roku, klimatem.

 

Metody pracy i środki dydaktyczne

Metody:

-   rozmowa nauczająca, elementy wykładu, „burza mózgów”

-   praca z tekstem źródłowym, tekstami opracowań historycznych, ikonografią

Środki dydaktyczne:

-   mapa fizyczna Polski, mapa średniowiecznej Polski

-   teksty opracowań historycznych,

-   tekst źródłowy - fragment „Żywota św. Ottona” Herborda,

-  ilustracje.

 

Literatura:

  1. H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, WSiP 1990
  2. Larousse Gallimard, Średniowieczne miasta, s.644-645, Encyklopedia-Odkrycia młodych nr 41
  3. M. Bogucka, Dawna Polska, s.64-65, Wiedza Powszechna 1987
  4. T. Manteuffel, Historia powszechna-średniowiecze,s.261-262, PWN 1990

 

Przebieg lekcji

 

  1. Czynności organizacyjno-porządkowe. Podział klasy na 6 grup.
  2. Nauczyciel charakteryzuje krajobraz ziem polskich sprzed setek lat.

                        Możliwości życia i działania ludzi na ziemiach polskich w znacznej mierze określone były przez

       warunki      geograficzne. Krajobraz naturalny można było podzielić na dwa wielkie okręgi. Między  

       terenami północnej i zachodniej Polski, obejmującymi pas dolin, a terenami wyżyn południowych

       istniała granica  naturalna w postaci puszcz, bagien i gdzieniegdzie pasm górskich (bagna Baryczy, Góry

      Świętokrzyskie). Na północy istniały korzystne warunki do uprawiania łowiectwa, zbieractwa

      i rybołówstwa. Południowe  tereny o mniejszym zalesieniu stwarzały warunki dogodne do rolnictwa

      i hodowli. Na południu można było zdobyć kamień budowlany i różne minerały. Północ miała łatwiejszą

      komunikację dzięki rozgałęzionemu systemowi dorzeczy Odry i Wisły. Kreślony, na podstawie symulacji

      komputerowych zapisów historycznych, stopień zalesienia w Polsce w X-XI wieku wynosił ok. 90%, w XIV

      wieku –ok.45%,  obecnie zaledwie 28% powierzchni kraju. Najbardziej rozpowszechniona była sosna,

      jednak czyste lasy sosnowe występowały sporadycznie. Przeważały bory mieszane.

                       Stary dwupolowy system uprawy, panujący w XI wieku,  wypierała nowa metoda, oparta na

     podziale  uprawnego gruntu na trzy części. Na jednym wysiewno oziminę, na drugim zboże jare, a trzecia

     część pozostawiano odłogiem, dla odpoczynku.

                       W średniowieczu coraz większą rolę w życiu gospodarczym zaczęły odgrywać miasta. Stało się

     to dzięki dominacji gospodarki towarowo-pieniężnej. Obok dawnych miast, pamiętających jeszcze czasy

             rzymskie, coraz częściej pojawiały się nowe.

                Można przytoczyć kilka przysłów związanych z drewnem lub drzewem (odpukać

             w   niemalowane drewno, im dalej w las, tym więcej drzew, nie przesadza się starych drzew) i wspólnie

             z uczniami zastanowić się nad tym skąd wzięły się takie przysłowia? czy człowiek w dawnych wiekach  

            mocno był związany z przyrodą?

 

  1. Nauczyciel rozdaje grupom materiały do analizy i przygotowania krótkiej notatki

(uczniowie w grupach przygotowują krótką notatkę, 2-3 zdania, które są odpowiedzią na pytanie zadane w załączniku, lider grupy zapisuje swoje pytanie i ułożoną przez grupę odpowiedź na tablicy, pozostali przepisują do zeszytu, n-l inspiruje dyskusję na tematy poruszane przez poszczególne grupy,:

-   jakie korzyści gospodarcze dawały ludziom średniowiecza lasy? (załącznik nr 1)

-  jakie zapotrzebowanie na drewno występowało w średniowiecznym budownictwie? (załącznik nr 2)

-  co ludziom średniowiecza dawały lasy? (załącznik nr 3)

-  jaki wpływ na stan lasów w średniowiecznej Europie miała działalność człowieka? (załącznik nr 4)

-  jakie znaczenie dla chłopa i przyrody miało wprowadzenie trójpolówki? (załącznik nr 5)

-  w jakich warunkach żyli mieszkańcy miast? (załącznik nr 6)

  1. Podsumowanie – uczniowie w parach przygotowują mapy myśli nt. „ Jakie przeobrażenia gospodarcze miały miejsce w wiekach średnich?”. Oglądają prace w grupach.

 

  1.  Praca domowa – zapisz w zeszycie znaczenie pojęcia, które stało się hasłem krzyżówki (załącznik nr 7), uzasadnij, podając co najmniej trzy argumenty za lub przeciw, stwierdzenie: „Średniowiecze  to świat drzewa”

 

 

 

 

Załącznik nr 1

Jakie korzyści gospodarcze dawały ludziom średniowiecza lasy?

Uczniowie uzupełniają na podstawie ilustracji

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      

 

 

 

Pożytki bezpośrednie

Pożytki pośrednie

- drewno budowlane,

- drewno opałowe,

-do wyrobu węgla drzewnego,

- na potrzeby rzemiosła

- wypas bydła i trzody,

-zbiór paszy ściółki,

- karczowanie i wypalanie dla pozyskania

   nowych terenów pod uprawę i osadnictwo,

-produkty spożywcze (miód, owoce, grzyby),

-dzika zwierzyna dla skór, mięsa, poroży

 

Ilustracje za: K. Turska Wokół problematyki zawodów  leśnych, Wioska ginących zawodów, SlidePlayer, zbiory własne

 

 

Załącznik nr 2

Jakie zapotrzebowanie na drewno występowało w średniowieczu?

St. Zając, O ekologiczny wymiar historii, Aura 5/1993

Domy wykonane były w różnych technikach. Najwięcej materiału wymagały konstrukcje zrębowe, do których należało użyć odpowiedniej grubości okrąglaków. W innych rozwiązaniach ściany wykonano z dranic albo wręcz z plecionych gałązek (brzozowych lub wierzbowych). Z późniejszych źródeł wiadomo, że na wybudowanie jednego, niezbyt dużego młyna techniką zrębową potrzebowano 100 sztuk jodły i 60 sztuk dębu.

  Najwięcej drewna wymagały jednak budowle obronne, dwory książęce i architektura sakralna. Drewnianymi balami wykładano nawierzchnie ulic. Z drewna budowano mosty dochodzące nieraz do kilkuset metrów długości.

Drewniane domy średniowiecza często nie służyły dłużej niż na potrzeby jednego pokolenia. Narażone były na wilgoć, zapadnięcie się, zaś w zwartej zabudowie miejskiej

- na pożar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 3

Co ludziom średniowiecza dawały lasy?

St. Zając, O ekologiczny wymiar historii, Aura 5/1993

St. Abramczyk, Gdzie są obrońcy świętych gajów?, Aura 12/1999

 

W świadomości ówczesnych społeczeństw las był przeciwieństwem domu – pozostawał dziedziną obcą, rządzoną przez nieznane siły. Jednocześnie puszcze tworzyły ważne strefy bezpieczeństwa. Utrudniały najeźdźcom dotarcie do poszczególnych osad.

W razie bezpośredniego zagrożenia umożliwiały ukrycie się ludzi wraz ze zwierzętami hodowlanymi.

           

„Kult drzew i świętych gajów był rozpowszechniony u Celtów, Germanów, Skandynawów, Słowian i Bałtów. (…) Czczono, przypisując im tajemnicze moce, dęby, lipy, jawory(…). Były one- zwłaszcza dąb i lipa-często nietykalne, gdyż uznawano je za symbole lub za świątynie bóstw, siedziby duchów opiekuńczych, ołtarze służące do składania ofiar bogom.” Spisany w XII wieku Żywot św. Ottona ukazuje istotę tego zjawiska. „Był też tam dąb rozrosły i liściasty, a pod nim źródło przepiękne, które lud prosty jako siedzibę bóstwa jakiegoś uświęcone uważał i wielkiej czci miewał. Gdy biskup po zburzeniu kącin i ten dąb wysiec chciał, prosił go lud, by tego nie czynił, obiecując, że nigdy więcej pod pozorem religijnym drzewa ni miejsca czcić nie będą, lecz dla cienia i przyjemności”.

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 4

Jaki wpływ na stan lasów w średniowiecznej Europie

miała działalność człowieka?

 

St. Zając, O ekologiczny wymiar historii, Aura 5/1993

„Wielki płaszcz lasów i stepów przedziurawiony przez pola, mniej lub bardziej żyzne, taki jest obraz świata chrześcijańskiego podobny do negatywu mahometańskiego Wschodu, świata oaz i  pustyń. Tu drewno jest rzadkością – tam go pełno, tu drzewa oznaczają cywilizację, tam – dzikość. Na średniowiecznym Zachodzie wszelki postęp to karczowanie, zwycięska walka z zaroślami, zagajnikami, a w potrzebie- jeśli pozwoli techniczne wyposażenie i starczy odwagi -z puszczą.”(J.Le Goff)

            W wyniku karczowania i wypalania malała powierzchnia lasów. Jednocześnie – jak wykazują badania dotyczące ziem polskich- zmieniała się struktura szaty roślinnej. Wzrastał udział sosny kosztem innych gatunków – jaworu, dębu, jesionu, buki, cisu. Rabunkowa działalność człowieka niszczyła „bogactwo na pozór nie do wyczerpania w średniowiecznym świecie”. Świadomość tego stanu od XIII wieku zaczęła być potwierdzana zasadami prawnymi służącymi ochronie lasów (najwcześniej w Europie południowej).

            Pojawienie się tartaków poruszanych kołem wodnym ułatwiało cięcie drewna. Nie zawsze oznaczało większe zagrożenie dla lasów. Pozwalało bowiem na wydajniejsze wykorzystanie surowca: z jednego pnia można było otrzymać do 12 tarcic lub tylko do 4 dranic. W jednym z miast francuskich władze nakazały zniszczenie pił wodnych, które były przyczyną dewastowania lasów. Jednakże- jak podaje ówczesny zapis – pojawiła się ciżba ludzi uzbrojonych w siekiery, wyrządzając „sto razy więcej szkody”.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 5

Jakie znaczenie dla chłopa i przyrody miało wprowadzenie trójpolówki?

M. Bogucka, Dawna Polska, s.64-65, Wiedza Powszechna 1987

W licznych lasach prowadzono gospodarkę coraz bardziej intensywną. Stary dwupolowy system uprawy, panujący w XI wieku, a polegający na pozostawianiu odłogiem połowy roli, wypierała właśnie nowa metoda, oparta na podziale uprawianego gruntu na trzy części. Na pierwszym polu rolnicy wysiewali oziminę, na drugim zboże jare, a trzecie pozostawało odłogiem, dla odpoczynku. Co roku kolejność się zmieniała, tak, że każdą działkę obsiewano zazwyczaj najpierw oziminą, potem zbożem jarym, wreszcie ugorowała. System ten nie dopuszczał do zbytniego wyjałowienia gruntu, co w czasach, gdy dysponowano tylko skąpymi zasobami nawozu naturalnego, liczyło się niepomiernie. Był on jednocześnie bardziej ekonomiczny od dwupolówki, przy której co roku nie wykorzystane zostawały znaczne obszary ziemi.

            Gdzieś w połowie XII wieku, w nieznanych okolicznościach, dokonano ogromnego ulepszenia narzędzi rolniczych: w powszechny użytek weszły pług i brona. Plony zaczęły osiągać, a-jak twierdzą niektórzy historycy- przekraczać liczbę trzech ziaren z jednego użytego do zasiewu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 6

W jakich warunkach żyli mieszkańcy miast?

Larousse Gallimard, Średniowieczne miasta, s.644-645, Encyklopedia- Odkrycia młodych nr 41

T. Manteuffel, Historia powszechna – średniowiecze, s.261-262

Zarojone ciżbą ludzką, zastawione wozami, pełne kłębiącego się drobiu i prosiaków, ulice były miejscem pracy i spotkań. Wokół fontanny czy studni wymieniano ploteczki                i nowiny. Żebracy żyli i spali na ulicach.

Piesi brodzili w labiryncie błotnistych uliczek, mało bowiem było ulic brukowanych. Nie było ścieków, odpadki wyrzucano na ulicę. Aby uchronić się od brzydkich zapachów i chorób, miasta zlecały dozorcom ulicznym usuwanie śmieci. Mimo to miasta były nawiedzane przez epidemie: malarii, ospy, trądu, a przede wszystkim dżumy(…)

            (…)Istotną dla miasta sprawą było sąsiedztwo rzeki. Ułatwiała ona zarówno utrzymanie czystości jak i zaopatrzenie mieszkańców w wodę. Z braku rzeki budowano na rynku miejskim studnie publiczne. Niekiedy zakładano wodociągi.

            Życie mieszczan dostosowane było do długości dnia. Od samego rana rozpoczynał się ruch w sklepach i w warsztatach rzemieślniczych. Tam, gdzie pozwalały na to warunki klimatyczne, praca koncentrowała się na ulicach miasta. Długość dnia pracy zależała od pory roku i kończyła się z zachodem słońca.  Często po skończonej pracy udawano się na spacer na cmentarz, który zastępował mieszczanom park(…)

            Dla zachowania bezpieczeństwa rzadko używano sztucznego światła, a kuchnie znajdowały się na zewnątrz, w oddzielnym budynku. Poza murami miasta rozmieszczano farbiarnie, garbarnie i rzeźnie. To sprzyjało zachowaniu higieny.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 7

 

1. 

R

Z

E

Ź

N

I

E

 

 

 

Z

A

M

E

K

 

T

R

Ó

J

P

O

L

Ó

W

K

A

 

 

B

U

D

U

L

E

C

 

 

K

A

R

C

Z

O

W

A

N

I

E

 

  

U

G

Ó

R

 

 

L

I

P

Ą

 

 

D

Ż

U

M

A

 

                         

 

 

  1. Warsztat pracy budowany poza murami miasta, dla zachowania higieny.
  2. Budowla obronna.
  3. System uprawy wprowadzony w średniowieczu.
  4. Jeden z pożytków bezpośrednich jaki dawały lasy.
  5. Jedna z przyczyn pomniejszania powierzchni lasów.
  6. Trzecia część pola pozostawiona do odpoczynku.
  7. Drzewo pod którym proszono o urodzaj.
  8. Najpowszechniejsza epidemia średniowiecza.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                         

 

 

  1. Warsztat pracy budowany poza murami miasta, dla zachowania higieny.
  2. Budowla obronna.
  3. System uprawy wprowadzony w średniowieczu.
  4. Jeden z pożytków bezpośrednich jaki dawały lasy.
  5. Jedna z przyczyn pomniejszania powierzchni lasów.
  6. Trzecia część pola pozostawiona do odpoczynku.
  7. Drzewo pod którym proszono o urodzaj.
  8. Najpowszechniejsza epidemia średniowiecza.

 

 

 

                                                                                                                  Ludmiła Woźniak