Jak zmieniać szkołę? Dobra praktyka z Lubieszewa


"Rób  to, co kochasz, a zobaczysz, że będziesz szczęśliwszy każdego dnia" to motto, które towarzyszy Szkole Podstawowej w Lubieszewie prowadzonej przez dyrektorkę Małgorzatą Borowską-Leszczyszyn z zespołem (nauczycieli, wychowawców, praconików administracyjnych). O swojej szkole opowiedziała nam w środku pandemii i edukacji zdalnej. Zachęcamy do lektury - to historia pewnej zmiany oraz dowód na to, że można tworzyć szkołe przyjazną, nieschematyczną, oparta na współdecydowaniu uczniów i uczennic, zaangażowaniu i pasjach nauczycieli, niezależnie od tego, co proponuje system oraz jakie trudności nieoczekiwane się pojawiają. 

Tworzymy niewielką społeczność szkolną – 40 uczniów klas I – III, 44 dzieci przedszkolnych, 9 nauczycieli, 7 pracowników niepedagogicznych w małej żuławskiej wsi Lubieszewo w gminie Nowy Dwór Gdański. Jesteśmy placówką publiczną i nie korzystamy z żadnych środków pozabudżetowych do utrzymania szkoły oraz realizacji naszych działań. Wiemy, że szkoła może być miejscem, w którym każde dziecko rozwija się w swoim tempie i na swój sposób. Wiemy też, jak zapewnić naszym uczniom to, czego potrzebują teraz i co będzie im potrzebne w przyszłości.

Na ścianie głównego holu szkoły umieściliśmy cytat. Długo szukaliśmy takiego, który pasowałby do wszystkich w szkole i odzwierciedlał to, jacy jesteśmy, jacy chcielibyśmy być nadal, czego potrzebujemy i co jest dla nas wszystkich ważne. Nasze motto: Rób  to, co kochasz, a zobaczysz, że będziesz szczęśliwszy każdego dnia towarzyszy nam od września 2019 r.  To tylko jedno zdanie, jednak każdego dnia przypomina o naszej pasji: odkrywaniu potencjału każdego człowieka, z którym pracujemy, tworzeniu wyzwań edukacyjnych sprzyjających przeżywaniu i doświadczaniu życia, o oddaniu się temu właśnie miejscu, z którego w świat wychodzić będą myślący krytycznie, twórczy, odpowiedzialni  i przede wszystkim szczęśliwi ludzie. 

To, jaką szkołą jesteśmy, jest zasługą wielu osób. Zaczęło się w 2009 r. od zmiany naszego myślenia o ocenianiu i włączaniu uczniów i uczennic w proces tworzenia zajęć i współodpowiedzialność za efekty uczenia się, w czym pomagał nam program Centrum Edukacji Obywatelskiej “Szkoła ucząca się” (w tym Laboratoria Praktyk Edukacyjnych - byliśmy jedną z dwóch szkół w Polsce, która uczyła się, wdrażała i dzieliła się pomysłami na wykorzystanie do doskonalenia nauczania jednej z pięciu praktyk współpracy nauczycieli – obserwacji wybranych uczniów). CEO zawdzięczamy przede wszystkim ukazywanie kontekstów i wielu perspektyw. 

W kolejnych latach spójne, prowadzone w świadomuy sposób diagnozy umiejętności uczniów i stosowanie znanych nam z propozycji "Szkoły uczącej się" narzędzi obserwacji (m.in. obserwacja wybranych uczniów, obserwacja koleżeńska czy spacer edukacyjny) dostarczyło nam wiedzy o potrzebach uczniów w nowej rzeczywistości szkolnej (reforma edukacji), z którą wiązał się szereg wymagań i zmian. Spośród wielu potrzeb naszych uczniów, jakie uwidoczniły w 2017 r. najistotniejszą była potrzeba pracy z takimi zadaniami, dzięki którym mogliby się rozwijać, które angażują poznawczo, uruchamiają myślenie na wielu poziomach - nie tylko odtwórczych. Zrozumieliśmy, że od jakości zadań edukacyjnych przez nas przygotowywanych zależy rozwój naszych uczniów.  

Zaczęliśmy od zespołowej pracy nad doskonaleniem swoich lekcji – zastosowaliśmy w pracy z uczniami model tzw. wielkiej czwórki:

  • otwarcie: przedstawienie celów lekcji; aktywizowanie wcześniej zdobytej wiedzy uczniów;  pokazanie uczniom kierunków nowej pracy,
  • ćwiczenia kontrolowane: możliwość omówienia nowych pojęć i sprawdzenia ich zrozumienia; wybór zadań, zadanie / pytanie sprawdzające zrozumienie; modelowanie,
  • praca własna: indywidualna, w grupach; wybór zadań z właściwych poziomów poznawczych; zadanie/ pytanie sprawdzające zrozumienie. 
  • podsumowanie: kluczowe dla zapamiętania nowych treści; możliwość dyskusji i sprawdzenia zrozumienia materiału; pytania sprawdzające; praca własna uczniów  (w parze bądź większym zespole).

W kolejnym roku szkolnym zaplanowaliśmy pracę z uczniami w kierunku rozwijania kompetencji kluczowych. Naszym celem stało się  rozwijanie u uczniów krytycznego myślenia, kreatywności, przedsiębiorczości i współpracy przy rozwiązywaniu rzeczywistych problemów. Wiedzieliśmy, że są to kompetencje, które zagwarantują naszym uczniom właściwe funkcjonowanie we współczesnym świecie; że tego właśnie potrzebują  mieszkańcy małych, wiejskich społeczności - czyli nasi uczniowie. Skupiliśmy się przede wszystkim na rozwijaniu  jednej  kompetencji kluczowej - kreatywności i przedsiębiorczości, choć wiedzieliśmy, że należy rozwijać wszystkie. Wyznaczyliśmy sobie ambitne kryteria sukcesu: 

  • nauczyciele tworzą w klasie klimat sprzyjający eksperymentowaniu, uczeniu się na błędach, weryfikowaniu sądów,

  • nauczyciele angażują uczniów w czynności poznawcze wyższego rzędu, formułując zadania i pytania oraz stosując odpowiednie strategie, techniki i metody,

  • nauczyciele organizują sytuacje dydaktyczne, w których uczniowie stawiają pytania, analizują  sytuacje, weryfikują założenia i wykorzystują zdobytą wiedzę do rozwiązywania rzeczywistych problemów,

  • uczniowie przedstawiają swój sposób rozumowania – co najmniej 50% klasy,

  • uczniowie trafnie, stosując różne sposoby, wyjaśniają etapy pracy z zadaniem edukacyjnym,

  • co najmniej o 30% uczniów więcej niż to wynika z diagnozy wykonuje poprawnie - samodzielnie, w parze, bądź zespołowo – zadanie edukacyjne.

Niestety, niewiele udało się w opisywanym roku szkolnym osiągnąć  – decyzja organu prowadzącego  o ograniczeniu struktury szkoły z I – VIII na I – III, a zatem utrata pracy przez 14 nauczycieli oraz atmosfera po strajku wpłynęły demotywująco na zespół.

Byłam jednak dumna z każdej, nawet najmniejszej zmiany: podczas lekcji widoczne było monitorowanie pracy uczniów, skłanianie ich do refleksji nad tym, co zrobili; zwiększyła się także świadomość nauczycieli na temat nauczania interdyscyplinarnego – kształcenie kompetencji kluczowych;  nauczyciele stawiali przed uczniami zadania angażujące ich w czynności poznawcze wyższego rzędu, pobudzające kreatywność i oparte o realne problemy do rozwiązania; swój sposób rozumowania poznawanych treści przedstawiało w klasie 20% uczniów; nowo zatrudnieni nauczyciele wdrażali się do oceniania kształtującego – podawali uczniom cele lekcji, kryteria sukcesu do sprawdzianów, podsumowywali zajęcia różnymi metodami; w młodszych klasach uczniowie pracowali metodą projektu; wszyscy nauczyciele byli otwarci na wzajemne uczenie się – uczestniczyli w obserwacjach koleżeńskich, omawianiu swoich zajęć i ich doskonaleniu po uzyskanej informacji.

Rok szkolny 2019/2020 możemy jako organizacja ludzi uczących się nazwać przełomowym, bowiem mając mocne fundamenty w postaci ludzi (nauczycieli, ale także pozostałych pracowników), ich umiejętności i cech osobowościowych, mogliśmy realizować marzenia o szkole na miarę XXI wieku, takiej:

  • która będzie przyjazna dla uczniów i rodziców,

  • która emanuje pozytywną energią,

  • w której czołowe miejsce zajmuje rozwój pasji i potencjału każdego z nas,

  • która rozwija aktywność zarówno dzieci, jak  i dorosłych. 

Bazując na wnioskach z nadzoru pedagogicznego i opracowanych rekomendacjach, a także nieustająco inspirując się doświadczeniami i wiedzą wyniesionymi ze współpracy z CEO, wizytą w szkole w Radowie Małym, założeniami neurodydaktyki oraz ideą Budzącej się Szkoły we współpracy z nauczycielkami określiłam innowacyjny charakter pracy naszej szkoły oparty na sześciu filarach zmiany:

  • Wystrój szkoły przypomina dom, mieszkanie: zmieniliśmy przestrzeń do nauki, w taki sposób, by sprzyjałą współpracy oraz budowania relacji.
  • Priorytetem jest rozwój kompetencji kluczowych: nauczyciele dbają o rozwój uczniów, stawiając przed nimi problemy do rozwiązania i kształcąc w ten sposób kompetencje kluczowe wpisane w podstawę programową, których realizacja gwarantuje przygotowanie uczniów do funkcjonowania we współczesnym świecie. Jak najczęściej aranżujemy  też uczenie się w warunkach pozaszkolnych, by poszukiwać nowych bodźców do rozwoju. 
  • Myślenie ma przyszłość: problemy, jakie rozwiązują uczniowie na zajęciach zachęcają do myślenia, podejmowania decyzji, argumentowania, selekcjonowania informacji, stawiania hipotez i poszukiwania odpowiedzi.
  • Przygotowanie do życia, nie do rozwiązywania testów: nauczyciele stwarzają uczniom sytuacje, w których uczniowie wykazują się samodzielnością, samosterownością, odpowiedzialnością; wspierają twórcze i krytyczne myślenie.
  • Usłyszeć siebie i innych: stymulowane i przebodźcowane technologiami informacyjno-komunikacyjnymi dzieci mają trudności ze skupieniem uwagi na czynnościach dydaktycznych, dlatego ważne jest wyciszanie, ograniczenie bodźców, stosowanie technik uważności oraz ćwiczeń usprawniających koncentrację i komunikację werbalną. 
  • Liny, sznurki i nitki* (wg prof. J. Pyżalskiego):  kluczowe w naszych działaniach staje się budowanie relacji opartych na szacunku do drugiego człowieka,  zaufaniu i życzliwości.

Naszym kierunkowym celem jest odejście od tradycyjnej formy kształcenia (na tyle, na ile jest to możliwe). Wszechobecny model jest anachroniczny i nie wykorzystuje wiedzy na temat współczesnych ludzi i ich potrzeb w zakresie edukacji, więc uznaliśmy, aby przygotować młodego człowieka do świata nieznanych wyzwań przyszłości, trzeba wymyślić szkołę na nowo. 

Nasza praca obecnie przebiega w różnej formie:

  • Każdy tydzień nauki rozpoczynamy poniedziałkowym spotkaniem całej naszej społeczności: witamy się na różne wesołe sposoby, bawimy, integrujemy i przekazujemy sobie ważne na dany tydzień informacje.
  • Zajęcia lekcyjne od poniedziałku do czwartku: bez dzwonka, bez ocen wyrażonych stopniami, z dużą dawką samooceny uczniowskiej, z zachęcaniem dzieci do refleksji po wykonaniu pracy, z konstruktywną informacją zwrotną, zawsze we współpracy; wokół istotnych problemów współczesności.
  • W każdy piątek zajęcia prowadzone są metodą warsztatową - Kreatywne piątki: przychodzący do szkoły uczniowie odnajdują swoje imiona na tablicy informacyjnej, przyporządkowane losowo do zespołu, w którym będą pracować przez cały dzień na trzech warsztatach. W skład jednego zespołu wchodzą uczniowie z I, II i III klasy tak, aby mogli bliżej się poznać, wzajemnie uczyć i doświadczyć różnych spojrzeń na to samo zagadnienie. Jeden warsztat trwa 90 minut, a po jego zakończeniu uczniowie (zgodnie z planem na dany piątek) zmieniają salę i prowadzącego – w ten sposób każdy uczeń weźmie udział w każdym warsztacie, ale uczy się w innej niż co dzień grupie i ma kontakt nie tylko ze swoją nauczycielką. Wszystkie warsztaty koncentrują się wokół jednego tematu/zagadnienia wybranego na dany dzień, np. Dzień Marzeń, Dzień Kropki, Przyjaciel przyrody, Ratujmy planetę, Wędrówki po Polsce. Zawsze odbywają się trzy warsztaty skoncentrowane na uczeniu (się) interdyscyplinarnym i zawierające treści zgodne z  podstawą  programową: językowo - artystyczny, kulinarno - matematyczny i informatyczno - muzyczny.
  • Realizujemy trzy innowacje pedagogiczne:  Klub “Szpileczka” – szyję i majsterkuję;  Mali detektywi oraz Programowanie to dla nas wyzwanie. Głównym celem tych działań jest wdrażanie do samodzielności oraz rozwijanie kreatywności, innowacyjności  i przedsiębiorczości uczniów. Dwie pierwsze innowacje odbywają się w ramach zajęć pozalekcyjnych (korzysta z nich ponad 90% uczniów), trzecia w ramach Kreatywnych piątków. 

  • Niemal wszystkie dzieci muzykują: grają na flażoletach tworząc szkolny zespół muzyczny Promyki. 

KORZYŚCI DLA SZKOŁY

Co to zmieniło w szkole dzięki nowemu podejściu?

  • Uczniowie stali się bardziej samodzielni, kreatywni, umiejętnie współpracują ze sobą; nauczyciel występuje w roli doradcy, konsultanta, pomaga ocenić rezultaty prac na poszczególnych etapach.
  • Stawiane przed uczniami zadania inicjują samodzielność i przedsiębiorczość  dzieci (od przygotowania miejsca, narzędzi, przyborów, materiałów, źródeł przez analizę treści zadania, podział obowiązków/ról, po zaprezentowanie rezultatów i uprzątniecie miejsca pracy).
  • Doświadczenia, zadania rozwiązywane w szkole kształtują pewne nawyki przenoszone do życia pozaszkolnego uczniów (np. dzieci grają w gry poznane w szkole, muzykują w domu, wspólnie z rodzicami gotują, budują poidełka dla pszczół, hodują rośliny, wypracowują domowe nawyki proekologiczne itp.)
  • Klasy się zintegrowały - poprawiły się relacje między dziećmi, które często prywatne, podwórkowe animozje przenosiły na grunt szkoły. Starsi pomagają młodszym. 
  • Dzieci nauczyły się  radzić sobie z osobami, które dotąd albo się izolowały, stroniły od innych, albo się obrażały, gdy coś szło nie po ich myśli, albo mocno absorbowały swoją osobą wszystkich w koło. Obserwujemy jak wzajemnie się wspierają, motywują lub zachęcają do wyciszenia.
  • Uczniowie czują się w szkole bezpiecznie – potrafią współpracować z każdym, śmiało proszą o pomoc, jasno artykułują to, co dla nich trudne.
  • Zwiększyła się autonomia nauczycieli. Mamy zaufanie do siebie. Wiemy jak wprowadzić w życie naszą wspólną wizję szkoły.
  • Nauczyciele wybierają określone formy wsparcia, szkoleń – wiedzą dokładnie, czego potrzebują w tym zakresie.
  • Nauczyciele zintensyfikowali swoją pracę – poszukują inspiracji do ciekawych zadań, testują zadania; dokonują modyfikacji tak, by odpowiadały potrzebom i możliwościom uczniów.
  • Nauczyciele wspólnie planują zajęcia. Po ich zakończeniu rozmawiają o efektach po stronie konkretnych uczniów – analizują, omawiają; szukają przyczyn trudności, by następnym razem zadanie było pozbawione czynnika negatywnie wpływającego na efekt.
  • Z większą świadomością potrzeb uczniów nastąpiło rozwijanie zainteresowań: matematycznych, kulinarnych, plastycznych, muzycznych, informatycznych. 
  • Nastąpiła zmiana przestrzeni szkoły na bardziej  przyjazną małym uczniom.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WYZWANIA

Oczywiście były też wyzwania. Najtrudniejsze było przemodelowanie tradycyjnych zajęć szkolnych (w tym tworzenie planów zajęć) oraz wspólne opracowywanie zadań, które pozwolą na samodzielne doświadczanie, próbowanie. Potrzebowaliśmy wszyscy czasu, aby zaakceptować błąd jako naturalny etap w uczeniu się oraz pomysłów na to, by skutecznie rozbudzić w uczniach potrzebę wzajemnego wspierania się w uczeniu się. Istotne było tez od samego początku (i niełatwe) to, rodzice nasz pomysł na szkołę odebrali jako pomysł na szkołą uczącą się, a nie zabawę.  

Jestem pewna, że nasz pomysł na szkołę nie udałby się, gdyby nie: 

  • motywacja, kreatywność i zaangażowanie nauczycieli – ich pasje i zainteresowania motywują  uczniów do samorozwoju, aranżują sytuacje edukacyjne,
  • efektywna współpraca nauczycieli, która nie polega tylko na wspólnym wymyślaniu zadań, ale też na dzieleniu się pomysłami i interdyscyplinarnym planowaniu zgodnie z zainteresowaniami i kompetencjami nauczycieli,
  • współpraca z rodzicami – ich otwartość na inicjatywy szkoły, zaufanie do nauczycieli (rodzice wiedzą, że to co proponujemy jest ważne i potrzebne ich dzieciom) i konkretne wsparcie. 

ZDALNA EDUKACJA A NASZA ZMIANA

Zdalne nauczanie narzuciło inne wymagania. Aby zachęcić dzieci do pracy z rodzicami opracowaliśmy zadania w postaci wyzwań stawianych uczniom (np. nagranie filmu na temat zwierzątka domowego, swoich zainteresowaniach, z przygotowania deseru dla rodziny; przygotowanie gry planszowej z instrukcją; nagranie filmiku zachęcającego do aktywności fizycznej w domu; tworzenie labooków tematycznych; rodzinne świętowanie Święta Flagi i sporządzenie dokumentacji fotograficznej; obliczenia matematyczne z wykorzystaniem paragonów; zadania matematyczne na łące (przeliczanie płatków kwiatów) oraz szukanie osi symetrii w przyrodzie – stworzenie na podwórku  obrazu  z materiałów przyrodniczych, które dzieci znajdą ( patyki, kamienie, liście, kwiaty); wyszukiwanie na łące roślin leczniczych.

W związku z zajęciami realizowanymi za pomocą komunikatorów zwiększyliśmy  ilość i rangę informacji zwrotnej – przede wszystkim samooceny uczniowskiej. 

CO DALEJ?

Jakie są dalsze kierunki rozwoju szkoły w zakresie organizacji uczenia się?

  • Większe włączenie dzieci w proces określania swoich potrzeb – wzbudzenie świadomości: w czym jestem dobry, z czym sobie radzę, a z czym nie, jakie mam mocne i słabe strony po to, żeby umiały określić kierunek swojego rozwoju. 
  • Mała wiejska społeczność, wśród której pracujemy, potrzebuje naszego wsparcia. Gwarantujemy bezpłatna ofertę nowatorskich zajęć, stymulujemy, dajemy impuls do rozwoju dzieci i rozbudzamy potrzeby intelektualne ich rodzin, a nawet całego środowiska.
  • Chcemy, by nasi uczniowie stali się  w przyszłości samodzielni, myślący, zaradni i w twórczy sposób zarabiali na swoje utrzymanie (nie korzystali tylko z wsparcia instytucji pomocowych), dlatego stawiamy na kształcenie kompetencji, a nie określonych treści.
  • Planujemy wykorzystać nasze pasje i zainteresowania do uwolnienia lub odkrycia zdolności, pasji rodziców, dziadków całej społeczności lokalnej; chcemy zachęcać do aktywności na różnych płaszczyznach.
  • Szukamy możliwości nawiązania kontaktów międzynarodowych oraz współpracy.
  • z podobnie nastawionymi do pracy z dziećmi innych szkół, nauczycieli z dużych środowisk w celu pozyskania alternatywnych bodźców rozwoju. 
  • Chcemy uczniów zainteresować robotyką.

Opr. Małgorzata Borowska-Leszczyszyn (z zespołem), Szkoła Podstawowa w Lubieszewie

Fot. Szkoła Podstawowa w Lubieszewie


Opowieść o szkole powstała w ramach pracy nad ekspertyzą "Proces wprowadzania głębokich zmian w kulturze pracy szkoły publicznej" dla programu "Szkoła dla Innowatora".